Điểm Chính
- Quản trị thuật toán toàn diện: một startup Trung Quốc thiết kế một thành phố nơi AI (trí tuệ nhân tạo) tự vận hành an ninh công cộng, năng lượng, bảo trì dự đoán và quy hoạch đô thị theo thời gian thực, không chỉ dừng lại ở đèn giao thông và cảm biến.
- Kiến trúc kỹ thuật: hệ thống dựa trên bản sao số (mô hình ảo mô phỏng thực thể vật lý) của thành phố, được nuôi dữ liệu bởi hàng triệu cảm biến IoT (Internet vạn vật), camera thị giác máy tính và drone, tất cả được điều phối bởi một "bộ não đô thị" trung tâm.
- Mục tiêu chiến lược: dự án nằm trong kế hoạch của Trung Quốc nhằm dẫn đầu toàn cầu về trí tuệ nhân tạo vào năm 2030, với tham vọng xuất khẩu mô hình này như một hệ điều hành đô thị trọn gói.
Một thành phố tự đưa ra quyết định
Có một startup Trung Quốc, danh tính được tiết lộ độc quyền bởi tờ báo quốc tế Rest of World (trang tin chuyên về công nghệ tại các thị trường mới nổi), đã không còn mơ về những khu phố thông minh mà bắt đầu thiết kế thứ gì đó cấp tiến hơn: một thành phố thực sự, có người thực sự sinh sống, được điều hành bởi một trí tuệ nhân tạo có quyền quyết định. Không phải quản lý, không phải hỗ trợ, không phải gợi ý. Mà là quyết định. An ninh công cộng, phân phối năng lượng, bảo trì hạ tầng, quy hoạch đô thị theo thời gian thực: tất cả đều nằm dưới sự kiểm soát của một hệ thống tự học và tự thích nghi mà không cần con người phê duyệt ở từng bước.
Sự khác biệt so với các thành phố thông minh đã biết là rất rõ ràng. Tại Songdo, Hàn Quốc, hay Masdar, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, tự động hóa vẫn song hành cùng sự giám sát của con người: thuật toán đề xuất, con người xác nhận. Ở đây, mô hình bị đảo ngược hoàn toàn. Hệ sinh thái đô thị mà startup Trung Quốc hình dung được thiết kế để dự đoán nhu cầu của cư dân trước cả khi họ bày tỏ: lộ trình di chuyển được tối ưu hóa theo từng khoảnh khắc, mức tiêu thụ năng lượng hộ gia đình được điều chỉnh theo đỉnh nhu cầu, các biện pháp an ninh trật tự được kích hoạt nhờ dự báo thuật toán trước khi sự cố nghiêm trọng xảy ra.
Hệ thần kinh của thành phố
Đằng sau lời hứa hẹn này là một hạ tầng gồm hàng triệu cảm biến IoT, camera thị giác máy tính, drone giám sát và theo dõi, cùng một kiến trúc đám mây tập trung xử lý dữ liệu liên tục không gián đoạn. Trái tim của dự án là một bản sao số của toàn bộ thành phố: một bản sao ảo tiếp nhận theo thời gian thực mọi thông tin vật lý và trả lại dưới dạng mô phỏng, dự báo, điều chỉnh tự động.
Trên nền tảng này vận hành các mô hình học sâu (deep learning, kỹ thuật AI mô phỏng não bộ) được huấn luyện để tối ưu hóa mọi luồng vận hành đô thị có thể, từ giao thông xe cộ đến phân phối nước, từ thu gom rác phân loại đến ứng phó y tế khi khẩn cấp. Yếu tố thực sự khiến dự án này khác biệt so với các kinh nghiệm trước đây là sự tồn tại của một hệ thống ra quyết định duy nhất, một "bộ não đô thị" điều phối tất cả các chức năng cùng lúc, vượt qua tình trạng phân mảnh vẫn còn đặc trưng ở nhiều thành phố thông minh hiện nay, nơi giao thông, năng lượng và an ninh vận hành trên những đường ray riêng biệt hiếm khi giao tiếp với nhau.
Một phòng thí nghiệm không phải là đầu tiên
Ý tưởng này gợi nhớ gần gũi đến Woven City, dự án của Toyota dưới chân núi Phú Sĩ, dành riêng cho robot học, xe tự lái và thử nghiệm AI. Khác biệt cơ bản nằm ở quy mô: Woven City vẫn là một phòng thí nghiệm được kiểm soát với số lượng cư dân được chọn lọc hạn chế, trong khi dự án Trung Quốc nhắm đến một dân số thực sự, không phải một mẫu thử nghiệm. Cả NEOM, với thành phần The Line, tại Ả Rập Xê Út, cũng chia sẻ tham vọng kiểm soát thuật toán toàn diện đối với đời sống đô thị, nhưng đã vấp phải những phức tạp trong triển khai và sự chậm trễ mà một khung nhà nước tập trung như Trung Quốc có thể phần nào tránh được, nhờ dựa vào những năng lực đã được phát triển tại các bản sao số đang hoạt động ở Thượng Hải và các thử nghiệm theo chiều dọc tại Thâm Quyến.
Vị trí chính xác của thành phố và tiến độ xây dựng vẫn được giữ kín. Nhưng thời điểm này không phải ngẫu nhiên: chính phủ Trung Quốc đã đặt mục tiêu trở thành quốc gia dẫn đầu toàn cầu về trí tuệ nhân tạo vào năm 2030, và các thành phố thế hệ mới chính là nơi thử nghiệm những công nghệ có tiềm năng được nhân rộng ở nơi khác.
Hiệu quả đối đầu với sự mờ ám
Những người ủng hộ dự án nói về lợi ích cụ thể: loại bỏ sai sót của con người trong quản lý dịch vụ, giảm lãng phí năng lượng, giao thông trôi chảy không cần đèn tín hiệu nhờ giao tiếp trực tiếp giữa xe cộ và hạ tầng, khả năng phản ứng gần như tức thời trước động đất, lũ lụt và các thảm họa khác. Việc giám sát liên tục sẽ cho phép thực hiện các can thiệp bảo trì dự đoán có khả năng kéo dài tuổi thọ hạ tầng trước khi chúng hỏng hóc. Một thành phố tự sửa chữa, tự tối ưu hóa, về lý thuyết có thể xuất khẩu sang các bối cảnh đô thị hóa nhanh như Đông Nam Á hay châu Phi cận Sahara.
Nhưng những hoài nghi không hề thiếu, và chúng khá nặng nề. Ai xác định mục tiêu của thuật toán? Với những ưu tiên nào? Nguy cơ thiên kiến (bias, sai lệch hệ thống trong dữ liệu) khuếch đại bất bình đẳng xã hội là hoàn toàn có thật, đã từng được ghi nhận ở các hệ thống dự đoán khác áp dụng cho tín dụng và tư pháp. Trong bối cảnh hệ thống tín nhiệm xã hội đã đi vào hoạt động và giám sát công cộng đã trở nên phổ biến, một thành phố hoàn toàn do AI điều hành có nguy cơ trở thành thêm một tầng kiểm soát chi tiết đối với hành vi của người dân. Về phần mình, startup này khẳng định việc tham gia dự án hoàn toàn mang tính tự nguyện.
Điều gì còn phải chờ xem
Bất chấp những tranh cãi, thử nghiệm này đang trên đường trở thành một trường hợp nghiên cứu toàn cầu cho quy hoạch đô thị trong những thập kỷ tới. Nếu mô hình chứng minh được độ bền vững về kỹ thuật và xã hội, nó có thể trở thành một hình mẫu có thể xuất khẩu sang các thị trường đang bùng nổ dân số, mang lại một hệ điều hành đô thị sẵn sàng sử dụng. Dự án phần lớn vẫn giữ kín các chi tiết, nhưng thông báo này đã khơi mào một cuộc tranh luận vượt ra ngoài kỹ thuật đô thị, chạm đến đạo đức, quản trị và quyền cá nhân. Thế giới đang dõi theo, biết rằng thử nghiệm này có thể báo trước diện mạo của các thành phố tương lai, cả mặt tốt lẫn mặt xấu.
